Ryokan en onsen: logeren en baden op de Japanse manier

De gewoonte om schoenen uit te doen, komt voort uit een lange geschiedenis van zitten en slapen op tatami. Bij de ingang trek je je schoenen uit, zet je ze netjes in het schoenenrek of opzij, en neem je de binnenpantoffels die klaarstaan. Op de tatami loop je zonder pantoffels. Voor het toilet staat meestal een apart paar klaar, dat je daar ook weer achterlaat.

De kamer zelf is sober. Tatami op de vloer, schuifdeuren, een lage tafel. Terwijl je weg bent, zet het personeel de tafel opzij en legt het de futon op de tatami. Wat overdag een zitkamer was, wordt een slaapkamer. Wie gewend is aan een hotelkamer waar alles altijd klaarstaat, merkt hier hoe de ruimte met de dag meebeweegt.

Twijfel je over iets, vraag het dan. JNTO benadrukt dat het personeel gewoontes zoals schoenen uitdoen, het bad en de yukata graag uitlegt. Van een bezoeker verwacht niemand dat hij alles meteen kent.

In de kamer ligt een yukata klaar, een ongevoerde katoenen kimono. Het kledingstuk komt uit het bad. Nippon.com schrijft dat yukata in de Heianperiode, tussen 794 en 1185, opkwamen als badkleding aan het hof, en dat ze vandaag vooral gedragen worden na het bad en als nachtkleding, zeker in een ryokan. In badplaatsen zoals Kinosaki, Kusatsu en Atami geven hotels en herbergen hem aan hun gasten om tijdens hun verblijf te dragen.

Er is één regel die je zeker moet kennen. Het Victoria and Albert Museum beschrijft het voor de kimono zo: hij wordt gedragen met de linkerkant over de rechterkant, vastgezet met een sjerp die obi heet. Voor de yukata geldt hetzelfde, en andersom hoort niet. Of je de yukata ook buiten de ryokan mag dragen, verschilt per plek. Soms kan het, soms niet, en ook voor de pantoffels geldt dat. Vraag het gewoon aan de balie.

De meeste ryokans hebben een onsen, een bad met water dat door de aarde verwarmd wordt. Japan ligt op de Pacifische Ring van Vuur, de gordel van vulkanen die volgens National Geographic Education van de zuidpunt van Zuid-Amerika langs Noord-Amerika en door Japan tot Nieuw-Zeeland loopt. JNTO schrijft dat de samenstelling van het water en de werking ervan van streek tot streek verschillen. Kleedkamers zijn altijd gescheiden per geslacht, en dat geldt ook voor de overgrote meerderheid van de baden.

Je baadt naakt. Kleding en zwemkleding blijven in de kleedkamer. Het kleine handdoekje mag mee om je te wassen of om jezelf te bedekken onderweg, maar het gaat nooit in het water. Leg het opgevouwen op je hoofd of op de rand. Lang haar bind je op.

Voor je het bad in gaat, was je je grondig aan een van de wasplaatsen, zittend op een krukje, en spoel je alles goed af. Daarna giet je warm water over je lichaam. Dat heet kakeyu en helpt je te wennen aan de temperatuur. In het bad praat je zacht, je telefoon blijft buiten, en je zwemt of spettert niet. Blijf niet te lang in heet water, drink tussendoor iets fris, en drink geen alcohol voor je gaat baden.

Tatoeages waren lang een reden om niet binnen te mogen. Het oorspronkelijke verbod was bedoeld om leden van de yakuza te weren, die traditioneel uitgebreide tatoeages dragen. JNTO schrijft dat tatoeages in warmwaterbronnen, badhuizen, zwembaden en fitnesszalen in het algemeen niet toegelaten zijn, maar dat er uitzonderingen zijn. Buitenbadhuizen en gemeentelijke warmwaterbronnen, ook in sommige badplaatsen, zijn vaak toleranter, net als veel lokale badhuizen.

Dat beeld schuift, en het is ook gemeten. Het Japanse agentschap voor toerisme stuurde in 2016 een vragenlijst naar ongeveer 3.700 zaken met een openbaar bad. Van de zeshonderd die antwoordden weigerde 56 procent gasten met een tatoeage, liet 31 procent hen toe, en liet 13 procent hen toe zolang de tatoeage afgedekt werd. Datzelfde agentschap vroeg de uitbaters om er rekening mee te houden dat mensen een tatoeage dragen om religieuze, culturele of esthetische redenen, en dat een tatoeage op zich geen hygiënisch probleem is. JNTO schrijft dat er sindsdien meer onsen en badhuizen bijkomen die tatoeages aanvaarden, maar zegt er even duidelijk bij dat veel zaken het nog altijd niet doen: ongeveer dertig procent van de hotels en ryokans laat iemand met een tatoeage in het gemeenschappelijke bad. Veel onsen bieden of verkopen kleine afdekstickers voor wie een kleinere tatoeage heeft.

Heb je een grotere tatoeage, dan zijn er goede alternatieven: een privébad, een kashikiriburo, of een kamer met een eigen bad, soms in de open lucht. Het beleid verschilt per huis en staat zelden op de website, dus we vragen het vooraf na. Laat het ons weten, dan houden we er bij de keuze van de ryokan rekening mee.

Een verblijf in een ryokan omvat meestal een kaiseki-diner en de volgende ochtend een traditioneel Japans ontbijt. Afhankelijk van de ryokan eet je op je kamer of in een gemeenschappelijke eetzaal. De gerechten worden bereid met lokale, seizoensgebonden ingrediënten en zorgvuldig gepresenteerd.

Kaiseki heeft zijn wortels in de theeceremonie. JNTO schrijft dat het woord op twee manieren in tekens geschreven wordt, en dat de ene vorm uit de theecultuur komt: oorspronkelijk waren het drie kleine, eenvoudige gerechten met rijst, opgediend vóór de thee. Theemeester Sen no Rikyū, die leefde van 1522 tot 1591, bracht die theecultuur volgens Kikkoman tot een verfijnde kunst, gebouwd op wabi en sabi, op eenvoud en rust. Een kaiseki-maal telt vandaag meestal een tiental gangen, en volgens JNTO verschilt de volgorde per huis en per seizoen: een voorgerecht, een reeks kleine hapjes, een heldere soep, sashimi, een eigen gerecht van de kok, iets van de grill, een lichte tussengang, een vleesgerecht, dan rijst met misosoep en groenten in het zuur, en tot slot fruit of een dessert van het seizoen.

Sommige ryokans bieden ook overnachtingen zonder maaltijden aan. JNTO noemt de kans om in huis te eten nochtans een essentieel deel van de ervaring. De maaltijden liggen op vaste tijden, en net dat maakt het verblijf tot iets anders dan een slaapplaats. Je stemt je avond af op het bad en de tafel, niet op een restaurant in de stad. Ons advies: plan een ryokan niet als extraatje tussen twee steden, maar als een plek waar je aankomt voor het donker wordt en die je de volgende ochtend zonder haast verlaat.