De huipil: hoe een dorp in Guatemala zich uitdrukt in draad

Een huipil is een ruime tuniek, meestal gemaakt van twee of drie rechthoekige banen stof. Soms is het er één, soms vijf. Die banen worden op de juiste maat geweven en niet uit een groter stuk geknipt. Daarna worden ze aan elkaar gezet met steken, linten of stroken stof, zodat de randen elkaar net raken. Katoen is het gebruikelijkste materiaal, maar er bestaan ook huipils in wol of zijde.

De huipil volgt de vorm van het lichaam niet. De halsopening kan rond, vierkant of een eenvoudige spleet zijn, en de zijkanten zijn vaak dichtgenaaid met een opening voor de armen. Samen met de corte, een geweven wikkelrok, en de faja, een sjerp rond de taille, vormt hij de traje, de volledige klederdracht.

De traditionele stof voor een huipil komt van een rugriemgetouw. Het principe is eenvoudig. Twee stokken houden de kettingdraden gespannen. De ene stok hangt aan een vast punt, de andere aan de weefster, met een riem die rond haar rug loopt. Door achterover te leunen, zet ze de draden onder spanning. Door naar voren te buigen, laat ze los, zodat ze de draden kan optillen om de inslag door te voeren.

Het getouw is dus half gereedschap, half lichaam. Dat heeft een gevolg: de breedte van de stof is beperkt tot hoever de weefster opzij kan reiken. Brede kledingstukken ontstaan daarom uit smalle banen die aan elkaar gezet worden. Het getouw laat wel veel technieken toe, waaronder ingeweven patronen met extra draden en brokaat, waarbij gekleurde draden als motief in het weefsel worden meegenomen.

Het Maxwell Museum of Anthropology rekent dat de Maya minstens tweeduizend jaar op dit getouw weven. De Spanjaarden brachten het trapgetouw mee, dat vooral door mannen bediend werd, al verandert dat; het rugriemgetouw bleef ernaast in gebruik. In de Maya-kosmologie waakt de maangodin Ix Chel over het weven, de geboorte en de geneeskunde, en hetzelfde museum leest de ingeweven ruiten en zigzags als de band van de weefster met de natuurlijke en de geestelijke wereld.

Traditionele huipils tonen tot welk volk en tot welke gemeenschap de draagster behoort. Elke gemeenschap heeft eigen ontwerpen voor het weefwerk en het borduurwerk, en bij Maya-vrouwen vertellen de motieven op de voorkant, de rug en de schouders uit welk dorp iemand komt. Het was lange tijd ongebruikelijk, en vaak zelfs beschamend, om in je eigen dorp een huipil met het patroon van een andere gemeenschap te dragen.

Naast de huipil voor elke dag hebben vrouwen er vaak een voor bijzondere gelegenheden, zoals een huwelijk. In sommige gemeenschappen in Meso-Amerika wordt de bruidshuipil bewaard om er later in begraven te worden. Ceremoniële huipils horen bij de cofradías, de broederschappen die voor een heilige zorgen. De echtgenotes van de leiders dragen er een over hun gewone huipil, en het Museo Ixchel in Guatemala-Stad beschrijft die kleding als iets dat vertelt welke plaats en welk ambt iemand in de gemeenschap heeft.

Een levende traditie staat niet stil. Weefsters gebruiken steeds meer fabrieksgaren, wat de kleurkeuze verruimt terwijl de patronen blijven. Tegelijk hebben vrouwencoöperaties in dorpen als San Juan La Laguna, aan het meer van Atitlán, het verven met planten, schors en mineralen weer opgepakt.

Als een motief zegt waar je vandaan komt, rijst een vraag: wie mag het gebruiken? In mei 2016 stapten weefsters, samen met de vrouwenvereniging AFEDES uit Sacatepéquez, naar het Grondwettelijk Hof van Guatemala met een klacht tegen de staat: er ontbraken regels die hun weefwerk beschermen. In februari 2017 lag er een wetsvoorstel in het Congres dat vijf artikels wijzigt, verspreid over het auteursrecht, de industriële eigendom, de wet op het ambacht en het strafwetboek. Ze wilden erkenning van het collectieve intellectuele eigendom van inheemse volken op hun textiel en klederdracht. Ongeveer dertig weefverenigingen uit achttien taalgemeenschappen staan achter de beweging.

Hun bezwaar ging over bedrijven die ontwerpen massaal lieten namaken, zonder dat de gemeenschappen er iets aan hadden. Een van de woordvoersters van AFEDES wees erop dat sommige elementen van hun kleding heilig zijn, en dat andere alleen bij ceremonies of door spirituele leiders gedragen worden. Een patroon is voor hen geen decoratie die je vrij kunt overnemen.

Ze wezen ook op een scheve verhouding. De staat haalt voordeel uit hun werk, zeiden ze, terwijl de vrouwen die dat textiel maken nog altijd gediscrimineerd worden. Wie een weefsel koopt, stapt in die verhouding, of hij wil of niet.

Die achtergrond maakt het kijken rijker, en het kopen ook. Een paar dingen die we reizigers meegeven. Vraag toestemming voor je iemand fotografeert, ook op een drukke markt. Een huipil is kleding van een persoon, geen decor.

Wie een huipil of een weefsel wil kopen, doet dat het liefst rechtstreeks bij de weefster of bij een coöperatie. Daar kun je vragen wie het maakte, uit welk dorp het patroon komt en hoe het geverfd werd. Het antwoord maakt het stuk meer waard dan een label. Een gedragen huipil heeft een leven gehad bij iemand. Vraag ernaar, en laat stukken liggen die ceremonieel lijken.

En neem de tijd. Een ochtend bij een weefster die toont hoe ze de kettingdraden opzet, zegt meer over Guatemala dan een tas vol souvenirs. In Santiago Atitlán toont het Cojolya Weaving Center and Museum de geschiedenis en het proces van het weven op de rugriem, en hoe de klederdracht van de Tz'utujil door de tijd veranderde.